بیماری گواتر در زبان عامیانه همان بزرگ شدن غیرطبیعی غده تیروئید است اما اغلب افراد به اشتباه آن را با خود تیروئید اشتباه می گیرند. در واقع تیروئید نام یک غده حیاتی به شکل پروانه در جلوی گردن است که همه انسان ها آن را دارند و وظیفه اش تنظیم سوخت و ساز بدن است ؛ اما گواتر یک وضعیت بیماری گونه محسوب می شود که در آن ، این غده دچار تغییر اندازه می شود. تفاوت اصلی در اینجاست که داشتن تیروئید نشانه سلامت است ، اما ابتلا به گواتر نشان دهنده یک اختلال ساختاری است. نکته ظریف اینجاست که گواتر لزوماً به معنای بدکار کردن تیروئید نیست ؛ یعنی ممکن است فردی گواتر داشته باشد اما هورمون های تیروئیدش کاملا نرمال باشند. در حالی که سرطان تیروئید معمولا به عملکرد شیمیایی و سطح هورمون ها اشاره دارند ، گواتر صرفاً به بزرگ شدن فیزیکی غده مربوط می شود که می تواند ناشی از کمبود ید ، التهاب یا وجود گره های تیروئیدی باشد. درک این تمایز ، اولین قدم برای تشخیص درست و پیشگیری از نگرانی های بی مورد است.
علائم بیماری گواتر
گواتر در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامت واضحی نداشته باشد و تنها در معاینات پزشکی یا هنگام نگاه کردن در آینه تشخیص داده شود. اما با بزرگ تر شدن غده تیروئید ، علائم فیزیکی و فشاری بیماری گواتر به تدریج ظاهر می شوند. اصلی ترین علائم این بیماری عبارتند از:
- نشانه های ظاهری در ناحیه گردن : بارزترین نشانه ، تورم در جلوی گردن است. این تورم ممکن است به صورت یک برجستگی یکنواخت باشد یا به شکل توده های کوچک و بزرگ زیر پوست حس شود. گاهی اوقات این تورم هنگام اصلاح صورت یا آرایش کردن جلب توجه می کند.
- مشکلات بلع و تنفس (علائم فشاری) : وقتی اندازه غده تیروئید از حد مجاز فراتر می رود ، به نای و مری فشار وارد می کند. این وضعیت منجر به احساس تنگی نفس ، به ویژه هنگام دراز کشیدن ، دشواری در بلع غذاهای جامد یا احساس گیر کردن چیزی در گلو و سرفه های مکرر و بی دلیل که ناشی از حساسیت ریوی می شود.
- تغییرات در صدا : فشار غده بر اعصاب صوتی که از کنار تیروئید عبور می کنند ، می تواند باعث گرفتگی صدا یا تغییر لحن فرد شود. اگر این تغییر صدا ناگهانی باشد ، نیاز به بررسی سریع تر دارد.
- احساس خفگی یا فشار : بسیاری از مبتلایان به گواتر شکایت دارند که یقه های بسته یا کراوات باعث ایجاد حس خفگی و ناراحتی در آن ها می شود ، حتی اگر تورم خیلی بزرگ به نظر نرسد.
علائم گواتر عصبی
بیماری گواتر عصبی در واقع یک اصطلاح علمی دقیق در پزشکی نیست اما در باور عمومی به وضعیتی گفته می شود که در آن فشارهای روانی ، استرس های شدید و تنش های عصبی باعث بروز احساسات فیزیکی در ناحیه گلو می شوند. فرد در این حالت معمولا با احساس خفگی ، احساس وجود توده و ناراحتی در گلو که به اصطلاح به آن غم باد می گویند و دشواری در بلع مواجه می شود. این علائم اغلب در زمان های اضطراب شدت می گیرند و ممکن است با لرزش صدا یا تپش قلب همراه باشند. نکته ظریف اینجاست که در بسیاری از موارد ، استرس طولانی مدت می تواند باعث تحریک سیستم ایمنی و تغییر در عملکرد غده تیروئید شود که نتیجه آن تورم فیزیکی غده است. بنابراین علائم این وضعیت ترکیبی از دردهای انتشاری در ناحیه گردن ، سرفه های عصبی و احساس فشار مداوم روی نای است که فرد را ناخودآگاه مجبور به دست زدن به گلو یا باز کردن یقه لباس می کند ، در حالی که ممکن است در آزمایش های اولیه ، اندازه غده هنوز تغییر محسوسی نکرده باشد.
علائم گواتر سرطانی
گواتر سرطانی معمولا با ظهور توده های سفت و غیر معمول در ناحیه جلوی گردن خود را نشان می دهد که برخلاف گواترهای ساده ، اغلب با سرعت بیشتری رشد می کنند و لمس آن ها ممکن است با احساس چسبندگی توده به بافت های زیرین همراه باشد. یکی از شاخص ترین نشانه های این وضعیت ، گرفتگی مداوم و پیش رونده صدا است که به دلیل درگیر شدن اعصاب صوتی مجاور تیروئید رخ می دهد و با درمان های معمول سرماخوردگی بهبود نمی یابد. علاوه بر این ، فرد ممکن است درد شدیدی را در ناحیه جلو گردن حس کند که گاهی این درد تا گوش ها نیز سرایت می کند. دشواری در بلع یا احساس فشار مستقیم بر مجرای تنفسی ، به ویژه زمانی که توده به سمت داخل رشد کرده باشد ، از دیگر علائم هشداردهنده بیماری گواتر سرطانی است. همچنین وجود گره های لنفاوی متورم و سفت در اطراف گردن که به مرور زمان کوچک نمی شوند ، در کنار سرفه های مزمنی که ناشی از حساسیت یا عفونت نیستند ، می تواند نشان دهنده ماهیت جدی تر این نوع گواتر باشد. در بسیاری از موارد ، این علائم بدون تغییر در سطح هورمون های خون ظاهر می شوند ، به این معنی که فرد ممکن است آزمایش تیروئید نرمال داشته باشد اما همچنان با نشانه های فیزیکی توده سرطانی درگیر باشد.
مدت زمان درمان گواتر ساده با لووتیروکسین
مدت زمان درمان بیماری گواتر ساده با قرص لووتیروکسین یک فرآیند کوتاه مدت نیست و به حداقل ۳ تا ۶ ماه زمان نیاز دارد تا اولین نشانه های کوچک شدن غده تیروئید در سونوگرافی یا معاینه بالینی مشاهده شود. پزشکان عموماً این دارو را برای سرکوب هورمون TSH تجویز می کنند تا فشار از روی غده برداشته شده و رشد آن متوقف شود. در بسیاری از موارد ، اگر هدف کوچک کردن حجم غده باشد ، دوره درمانی ممکن است یک سال یا بیشتر ادامه یابد. پس از این دوره ، پزشک وضعیت را ارزیابی می کند ؛ اگر گواتر به خوبی پاسخ داده باشد ، ممکن است دوز دارو کاهش یابد یا قطع شود. با این حال در برخی افراد که علت گواتر آن ها کم کاری مزمن تیروئید مثل هاشیموتو است ، مصرف لووتیروکسین ممکن است به صورت مادام العمر تجویز شود تا از بازگشت بزرگ شدن غده جلوگیری شود. نکته کلیدی در این مسیر ، صبر و مصرف منظم دارو در ساعت مشخص معمولا به صورت ناشتا است ، چرا که تغییرات در اندازه بافت تیروئید بسیار به کندی رخ می دهد و نیاز به پایش مداوم آزمایشگاهی دارد.
غذاهای ممنوعه برای کسانی که گواتر دارند
برای مدیریت بیماری گواتر ، شناخت مواد غذایی گوآتروژن یعنی موادی که مانع جذب ید توسط غده تیروئید می شوند ، بسیار اهمیت دارد. اگر به گواتر مبتلا هستید ، بهتر است در مصرف این موارد احتیاط کنید:
- سبزیجات به صورت خام : خانواده کلم ها شامل کلم بروکلی ، گل کلم ، کلم پیچ ، کلم بروکسل و تربچه حاوی ترکیباتی هستند که می توانند در کار تیروئید اختلال ایجاد کنند. پختن این سبزیجات تا حد زیادی اثر منفی آن ها را از بین می برد ، پس از مصرف خام آن ها پرهیز کنید.
- سویا و فرآورده های آن : سویا حاوی ایزوفلاون هایی است که ممکن است مانع از جذب هورمونهای تیروئید و داروهایی مثل لووتیروکسین شود. اگر گواتر شما ناشی از کمبود ید است ، در مصرف شیر سویا ، توفو و پروتئین سویا زیاده روی نکنید.
- برخی میوه ها و دانه ها : میوه هایی مانند هلو، توت فرنگی و گلابی در صورت مصرف بسیار زیاد و مداوم ممکن است اثرات گوآتروژنی خفیفی داشته باشند. همچنین ارزن و دانه کتان نیز در برخی مطالعات به عنوان مواد مداخله گر در عملکرد تیروئید شناخته شده اند.
- مغزها و آجیل خاص : بادام زمینی و تا حد کمتری گردو ، حاوی موادی هستند که ممکن است برای افراد مستعد بیماری گواتر مشکل ساز شوند. البته مصرف متعادل آن ها معمولا منعی ندارد اما نباید بخش اصلی رژیم غذایی باشند.
- نمک های غیر تصفیه شده و بدون ید : استفاده از نمک دریا یا نمک های رنگی که فاقد ید هستند ، برای افرادی که دچار گواتر ناشی از کمبود ید می باشند ، انتخابی اشتباه است. این افراد حتماً باید از نمک های ید دار تصفیه شده استفاده کنند.
- غذاهای فرآوری شده و فست فود : این غذاها سرشار از چربی های ترانس و قندهای مصنوعی هستند که التهاب بدن را افزایش داده و روند درمان بیماری های غدد را با کندی مواجه می کنند.
به یاد داشته باشید که کلید اصلی ، تعادل است. حذف کامل این مواد لازم نیست ، بلکه کافی است آن ها را به صورت پخته مصرف کرده و از زیاده روی در خوردن آن ها بپرهیزید.
تاثیر کمبود ید در رژیم غذایی بر ایجاد گواتر
ید به عنوان ماده اولیه اصلی برای تولید هورمون های تیروئید عمل می کند و کمبود آن در رژیم غذایی ، مستقیم ترین عامل ایجاد گواتر ساده است. وقتی بدن با کمبود ید مواجه می شود ، غده تیروئید نمی تواند به میزان کافی هورمون های حیاتی (T3 و T4) را تولید کند. در این حالت ، مغز برای جبران این کمبود ، پیامی تهاجمی به شکل هورمون TSH صادر می کند تا تیروئید را مجبور به کار بیشتر کند. در پاسخ به این فشار و تحریک مداوم ، غده تیروئید تلاش می کند تا با افزایش تعداد سلول ها و بزرگ کردن بافت خود ، حداکثر مقدار ممکنِ یدی که در خون وجود دارد را جذب کند. این تلاش غده برای جبران کم کاری ، منجر به تورم فیزیکی و بزرگ شدن آن در ناحیه گردن می شود که همان بیماری گواتر است. در واقع ، گواتر در این شرایط یک ساز و کار دفاعی و انطباقی بدن است که می خواهد با پهن تر کردن دامنه فعالیت خود ، نقص ماده اولیه را برطرف کند. اگر این کمبود به موقع از طریق رژیم غذایی یا مکمل ها جبران نشود ، غده تیروئید ممکن است به مرور زمان دچار گره های متعدد شده و عملکرد طبیعی خود را به طور کامل از دست بدهد.
آیا گواتر در بارداری برای جنین خطرناک است؟
بله ، وجود گواتر و اختلالات تیروئید در دوران بارداری موضوعی بسیار حساس است که نیاز به پایش دقیق دارد ، زیرا هورمون های تیروئید نقش مستقیمی در رشد مغز و سیستم عصبی جنین ایفا می کنند. در سه ماهه اول بارداری ، جنین به طور کامل برای تامین هورمون تیروئید به مادر وابسته است و هرگونه اختلال در عملکرد غده مادر که خود را به صورت گواتر نشان داده می تواند بر ضریب هوشی و تکامل عصبی او تاثیر بگذارد. اگر بیماری گواتر همراه با کم کاری تیروئید باشد ، خطر سقط جنین ، زایمان زودرس و ناهنجاری های تکاملی افزایش می یابد. از سوی دیگر اگر گواتر ناشی از کمبود شدید ید باشد ، ممکن است نوزاد با مشکلات جدی تیروئیدی یا عقب ماندگی ذهنی و رشد جنین ( که در اصطلاح پزشکی کرتینیسم گفته می شود) متولد شود. با این حال اگر گواتر تحت نظر پزشک متخصص غدد مدیریت شود و با مصرف داروهای مجاز مانند لووتیروکسین سطح هورمون ها در محدوده نرمال نگه داشته شود ، خطری جنین را تهدید نمی کند و بارداری می تواند به سلامت طی شود. مهم ترین اقدام در این دوران ، انجام آزمایش های دوره ای منظم و مصرف مکمل های حاوی ید در صورت تجویز پزشک است.
