سرطان گروهی از بیماری ها هستند که در آن سلول های غیرعادی به طور کنترل نشده رشد می کنند و سلول های طبیعی بدن را کنار می زنند یا از بین می برند. در واقع ، سلول های بدن به طور طبیعی تقسیم و رشد می کنند ، اما در سرطان ، این فرایند از کنترل خارج می شود. این سلول های سرطانی می توانند در بدن گسترش پیدا کنند و بافت ها و اندام های سالم را تحت تأثیر قرار دهند. در اغلب جوامع ، از هر سه نفر ، یک نفر در طول زندگی خود به نوعی از این بیماری مبتلا می شود. بنابراین احتمال زیادی وجود دارد که شما یا یکی از اطرافیانتان با سرطان مواجه شده باشید. این متن مقدمه ای است برای ارائه اطلاعات بیشتر دربارهٔ اینکه سرطان چیست و چگونه عمل می کند.
چرا یک بیماری ، سرطان نامیده می شود؟
انواع مختلفی از سرطان وجود دارد، اما همه آنها یک ویژگی مشترک دارند: وجود سلول های غیرعادی (غیرطبیعی). با اینکه هر نوع سرطان ویژگی های خاص خود را دارد ، ولی اغلب آنها شامل موارد زیر می شوند:
-
تغییرات ژنی (جهش های ژنتیکی)
سلول های سرطانی تغییراتی در ژن های خود دارند که باعث غیرطبیعی شدن عملکرد آنها می شود. برخی از این تغییرات ممکن است ارثی باشند ، یعنی از والدین به ارث رسیده باشند. برخی دیگر در طول زندگی فرد و بر اثر عوامل محیطی یا اشتباهات در تقسیم سلولی به وجود می آیند.
-
رشد کنترل نشده سلولی
در حالت عادی ، سلول های آسیب دیده یا غیرطبیعی از بین می روند یا قادر به تقسیم بیشتر نیستند. اما در سرطان ، سلول های غیرطبیعی به تقسیم و رشد خود ادامه می دهند. این رشد بیوقفه باعث میشود که سلولهای سالم بدن تحت فشار قرار بگیرند یا از بین بروند.
-
تشکیل تومور
بسیاری از سلول های سرطانی کنار هم جمع می شوند و تومور(توده یا غده) ایجاد می کنند. البته همه سرطان ها تومور تشکیل نمی دهند (مثل برخی از سرطان های خون) و همه تومورها سرطانی نیستند.
-
گسترش سرطان (متاستاز)
سلول های سرطانی می توانند به بافت های مجاور حمله کنند. بسیاری از آنها حتی می توانند از طریق خون یا لنف به سایر نقاط بدن پخش شوند.
چند مثال از رشد غیرطبیعی سلول که لزوماً سرطان نیستند
- تومورها (neoplasms): توده هایی از سلول های غیرعادی هستند. ممکن است بدخیم (سرطانی) یا خوش خیم (غیرسرطانی) باشند.
- پیش سرطان ها (Precancers): سلول هایی هستند که هنوز سرطان نیستند اما در آینده ممکن است سرطانی شوند.
- کیست ها (Cysts): کیسه هایی پر از هوا ، مایع ، چرک یا بافت هستند. بیشتر کیست ها سلول غیرطبیعی ندارند و سرطان محسوب نمی شوند.
بنابراین ، فقط زمانی می گوییم “سرطان” که چند ویژگی مشخص مانند رشد کنترل نشده ، تغییرات ژنی و قابلیت حمله به بافت های دیگر در سلول ها وجود داشته باشد.
شروع سرطان چگونه اتفاق می افتد؟
وقتی ژن های یک سلول تغییر می کنند (به اصطلاح دچار جهش می شوند) ، ممکن است باعث شوند آن سلول عملکرد غیرطبیعی داشته باشد. در اغلب موارد ، سلول هایی که دچار این نوع تغییرات می شوند ، می میرند یا دیگر نمی توانند تقسیم شوند. اما گاهی بعضی از این تغییرات ژنی به سلول امکان زنده ماندن ، رشد و تقسیم را می دهند. نتیجه این می شود که سلول های غیرطبیعی زنده می مانند و سلول های غیرعادی بیشتری تولید می کنند.
چه عواملی باعث تغییرات ژنی و سرطان می شوند؟
تغییرات ژنی که منجر به سرطان می شوند ، ممکن است دلایل مختلفی داشته باشند. از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
عوامل سبک زندگی
- سیگار کشیدن
- مصرف الکل
- رژیم غذایی ناسالم
- نداشتن فعالیت بدنی کافی
وراثت
برخی افراد ژن های معیوب را از والدین خود به ارث می برند که احتمال بروز سرطان را در آنها بیشتر می کند. این جهش ها ، ارثی نامیده می شوند.
قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی یا پرتو ها
- آفتکش ها
- آزبست
- اشعه ماوراءبنفش (UV) از خورشید
- پرتوهای رادیواکتیو
عوامل ناشناخته
در بسیاری از موارد ، علت دقیق مشخص نیست و نمی توان گفت چه عاملی باعث تغییر ژنی و سرطان شده است.
در مجموع ، سرطان نتیجه یک سری تغییرات ژنتیکی در سلول هاست که باعث می شود آنها از قوانین طبیعی بدن پیروی نکنند. این تغییرات می توانند ناشی از محیط ، سبک زندگی ، ژن های ارثی ، یا ترکیبی از این عوامل باشند و گاهی هم هیچ دلیل مشخصی پیدا نمی شود.
سرطان فقط یک بیماری نیست!
سرطان یک بیماری واحد نیست ، بلکه مجموعه ای از بیماری هاست که همگی ویژگی مشترک رشد غیرطبیعی سلول ها را دارند. با این حال ، انواع بسیار متفاوتی از سرطان وجود دارد و هر نوع آن می تواند زیرگونه هایی هم داشته باشد، که این زیرگونه ها بر اساس ویژگی هایی مثل ظاهر سلول ها زیر میکروسکوپ طبقه بندی می شوند.
کجای بدن ممکن است درگیر سرطان شود؟
سرطان می تواند در هر نقطه ای از بدن به وجود بیاید. معمولاً سرطان ها بر اساس جایی که شروع می شوند نامگذاری می شوند ، حتی اگر بعداً به جاهای دیگر بدن پخش شوند. برای مثال اگر سرطان در پستان شروع شود و بعد به ریه گسترش پیدا کند ، هنوز سرطان پستان نامیده می شود. در این حالت ، آن را سرطان پستان متاستاتیک (گسترش یافته) می نامند ، نه سرطان ریه. متاستاتیک (metastatic) یعنی سرطان به بخش دیگری از بدن سرایت کرده است.
نام گذاری سرطان بر اساس نوع سلول
برخی سرطان ها بر اساس نوع سلولی که در آن شروع می شوند نام گذاری می شوند. از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
-
کارسینوما (Carcinoma):
در پوست یا پوشش داخلی اندام ها مثل روده، ریه یا کبد شروع می شود. این نوع رایج ترین نوع سرطان در انسان هاست.
-
سارکوما (Sarcoma):
در استخوان ها ، عضلات یا بافت های همبند مانند چربی یا غضروف آغاز می شود. این نوع کمتر شایع است ولی در برخی سنین خاص (مثلاً کودکان و نوجوانان) بیشتر دیده می شود.
بنابراین ، سرطان تنها یک بیماری نیست ، بلکه یک عنوان کلی است برای صدها نوع مختلف بیماری با ویژگی ها ، محل شروع و رفتارهای گوناگون. این تفاوت ها برای انتخاب روش درمان و پیش بینی پیشرفت بیماری اهمیت زیادی دارند.
دو نوع اصلی سرطان
سرطان ها معمولاً به دو دسته اصلی تقسیم می شوند:
-
سرطان های خون (هماتولوژیک)
این نوع سرطان ها از سلول های خونی یا بافت های تشکیل دهنده خون شروع می شوند. نمونه هایی از این نوع سرطان ها شامل لوسمی (سرطان سلول های سفید خون) ، لنفوما (سرطان سلول های لنفاوی) ، و مولتیپل میلوما ( سرطان سلول های پلاسمایی در مغز استخوان) می باشد.
-
سرطان های تومور جامد
این نوع سرطان ها در اندام ها یا بافت های بدن شکل می گیرند. از شناخته شده ترین تومورهای جامد می توان به سرطان پستان ، سرطان پروستات ، سرطان ریه ، سرطان روده بزرگ (کولورکتال) اشاره کرد.
چرا شناخت نوع سرطان اهمیت دارد؟
با اینکه همه سرطان ها شامل رشد کنترل نشده سلول ها هستند ، اما رفتار آنها می تواند بسیار متفاوت باشد. برخی سرطان ها سریع رشد می کنند و به سرعت گسترش می یابند ، در حالی که برخی دیگر روند رشد کندتری دارند. برخی از سرطان ها برای رشد به هورمون ها وابسته هستند ، مثل بعضی از سرطان های پستان و پروستات. بعضی سرطان ها بیشتر تمایل دارند که در محل اولیه باقی بمانند ، اما برخی دیگر راحت تر به نقاط دیگر بدن منتشر می شوند.
روش های درمان سرطان
- برخی سرطان ها بهتر با جراحی درمان می شوند.
- برخی به پرتودرمانی یا داروهایی مانند شیمی درمانی ، درمان هدفمند یا ایمنی درمانی بهتر پاسخ می دهند.
- در بسیاری از موارد ، برای رسیدن به بهترین نتیجه درمان ، ممکن است ترکیبی از چند روش درمانی استفاده شود.
اهمیت تعیین نوع سرطان قبل از درمان
بسیار مهم است که قبل از شروع درمان ، پزشکان نوع دقیق سرطان (و حتی زیرنوع آن) را بدانند. این اطلاعات به پزشکان کمک می کند تا بهترین و مؤثرترین روش درمان را انتخاب کنند ، روند بیماری را بهتر پیش بینی کنند ، عوارض جانبی درمان را به حداقل برسانند و در کل ، شناخت دقیق نوع سرطان نقش بسیار مهمی در برنامه ریزی درمان و موفقیت آن دارد.
مرحله بندی سرطان
وقتی سرطان تشخیص داده می شود ، آزمایش ها و بررسی هایی انجام می شود تا مشخص شود اندازه تومور سرطانی چقدر بزرگ است و آیا به بخش های دیگر بدن گسترش یافته یا نه. به این فرایند مرحله بندی سرطان گفته می شود.
-
مراحل پایین تر (مانند مرحله ۱ یا ۲):
سرطان یا گسترش نیافته است یا فقط به گره های لنفاوی نزدیک یا کمی خارج از محل اولیه (جایی که سرطان شروع شده) رسیده است.
-
مراحل بالاتر (مانند مرحله ۳ یا ۴):
سرطان به بخش های دورتر یا گسترده تری از بدن گسترش یافته است.
چرا مرحله سرطان مهم است؟
مرحله سرطان یکی از اطلاعات کلیدی است که پزشکان از آن برای تصمیم گیری درباره بهترین روش درمان استفاده می کنند. علاوه بر مرحله بندی ، آزمایش های دیگر روی تومور انجام می شود تا اطلاعات بیشتری درباره ویژگی های سرطان به دست آید. با دانستن مرحله سرطان ، پزشکان می توانند پیش بینی کنند که بیماری چگونه پیش می رود و چه درمان هایی بیشترین اثربخشی را خواهند داشت. در نهایت ، تعیین دقیق مرحله سرطان به برنامه ریزی درمان کمک می کند تا شخص بیمار بهترین مراقبت را دریافت کند و شانس موفقیت درمان افزایش یابد.
سرطان چگونه متاستاز می کند؟
سلول های سرطانی ویژگی های خاص و منحصر به فردی دارند که آنها را از سلول های طبیعی متمایز می کند. از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- رشد سریع و خارج از کنترل: این سلول ها به سرعت تقسیم می شوند و رشد می کنند بدون اینکه سیستم بدن بتواند آنها را متوقف کند.
- گسترش به سایر نقاط بدن: سلول های سرطانی می توانند از محل اولیه خود جدا شوند و به بخش های دیگر بدن منتقل شوند.
- تهاجم به سایر اندام ها و بافت ها: این سلول ها قادرند به بافت ها و اندام های جدید نفوذ کرده و آنها را تحت تأثیر قرار دهند.
فرایند گسترش سرطان چگونه است؟
سلول های سرطانی از تومور اصلی جدا می شوند. این سلول ها می توانند از طریق خون یا سیستم لنفاوی (سیستم حمل و نقل مایع لنف در بدن) به دیگر نقاط بدن حرکت کنند. بیشتر این سلول ها در مسیر خود می میرند و قادر به ادامه رشد نیستند. اما برخی از این سلول ها ممکن است زنده بمانند ، در محل جدید مستقر شوند و شروع به تشکیل تومورهای جدید کنند. این فرایند گسترش سرطان به سایر قسمت های بدن را متاستاز (Metastasis) می نامند.
